بیماری فنیلکتونوری (Phenylketonuria-PKU)
– فنیلکتونوری یک بیماری ژنتیکی–متابولیکی است که در آن بدن قادر به تجزیهی اسیدآمینهای به نام فنیلآلانین نیست. تجمع این ماده در خون و مغز میتواند به آسیبهای جدی عصبی، عقبماندگی ذهنی، مشکلات رفتاری و تشنج منجر شود. این بیماری از زمان نوزادی قابل شناسایی و با رعایت رژیم غذایی قابل کنترل است.
- علت ایجاد بیماری PKU
فنیلکتونوری به علت جهش در ژن PAH رخ میدهد. این ژن مسئول ساخت آنزیمی به نام فنیلآلانین هیدروکسیلاز است.
این آنزیم معمولاً فنیلآلانین را به تیروزین تبدیل میکند.
وقتی این آنزیم دچار نقص شود:
– فنیلآلانین در خون تجمع پیدا میکند.
– بهمرور به مغز وارد شده و اثرات سمی ایجاد میکند.
– مسیرهای مهم ساخت انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین و نورآدرنالین مختل میشود.
الگوی وراثت:
PKU اتوزومی مغلوب است یعنی:
– هر دو والد ناقل باشند → 25٪ احتمال تولد کودک مبتلا
– 50٪ احتمال ناقل بودن کودک
– 25٪ احتمال سالم بودن کامل
- شیوع
شیوع PKU بسته به مناطق مختلف متفاوت است:
– در جهان حدود 1 در 10٬000 نوزاد
– در ایران به دلیل افزایش ازدواجهای فامیلی: حدود 1 در 4٬000 تا 1 در 6٬000 نوزاد
- علائم بالینی
علائم معمولاً وقتی ظاهر میشوند که درمان زود آغاز نشده باشد.
علائم در نوزادان و کودکان:
– تاخیر رشد و تکامل ذهنی
– کاهش IQ در صورت عدم درمان
– تشنج
– اگزما (ضایعات پوستی)
– بوی بد شبیه بوی موش/کفش بهعلت ورود متابولیتها به عرق و ادرار
– پوست، مو و چشم روشنتر (به دلیل کمبود تیروزین و ملانین)
– اختلالات رفتاری: پرتحرکی، پرخاشگری، اضطراب
– مشکلات حافظه و تمرکز
- روشهای تشخیص
- غربالگری نوزادان (تست پاشنه پا):
در ایران و بسیاری کشورها بین روز 3 تا 5 تولد انجام میشود.
با یک قطره خون از پاشنه، میزان فنیلآلانین اندازهگیری میشود.
- آزمایشهای تأییدی
– اندازهگیری سطح فنیلآلانین خون
– نسبت فنیلآلانین به تیروزین
– آزمایش ژنتیک (تشخیص نوع جهش)
- درمان
درمان باید از روزهای اول زندگی آغاز شود تا از آسیب مغزی جلوگیری شود. PKU قابل درمان قطعی نیست اما کاملاً قابل کنترل است.
- رژیم غذایی کمفنیلآلانین (اصلیترین درمان)
بدون فنیلآلانین زندگی ممکن نیست، اما مقدار آن باید کنترلشده باشد.
ممنوع یا بسیار محدود:
– گوشت، مرغ، ماهی
– لبنیات
– تخممرغ
– آجیل
– سویا
– حبوبات
– آرد گندم و مواد پرپروتئین
مجاز:
– میوهها
– بسیاری از سبزیجات
– غذاهای مخصوص PKU (آرد و پاستاهای کمپروتئین)
- فرمولهای پزشکی
نوزادان مبتلا از شیرهای ویژه PKU مصرف میکنند که فاقد فنیلآلانین است اما حاوی سایر اسیدآمینههاست.
- داروی ساپروپترین
در برخی بیماران که هنوز کمی فعالیت آنزیم دارند مؤثر است و سطح فنیلآلانین را کاهش میدهد.
- مانیتورینگ مستمر
– آزمایش خون هفتگی (در کودکان) و ماهانه در بزرگسالان
– رشد و تکامل عصبی
– بررسی تغذیهای
- عوارض عدم درمان
اگر بیماری در کودکی تشخیص داده نشود یا رژیم بهدرستی رعایت نشود:
– عقبماندگی ذهنی شدید
– تشنج
– اختلالات رفتاری و مشکلات روانی
– کاهش IQ
– تأخیر تکاملی
– کوچکسر (Microcephaly)
– مشکلات خلقوخو و اضطراب
- فنیلکتونوری در دوران بارداری (Maternal PKU)
اگر خانم مبتلا به PKU رژیم سخت را رعایت نکند، حتی اگر جنین سالم باشد، سطح بالای فنیلآلانین برای جنین بسیار سمی است و میتواند باعث شود:
– عقبماندگی ذهنی جنین
– ناهنجاری قلبی
– کموزنی هنگام تولد
– کوچکسر
بنابراین کنترل دقیق فنیلآلانین قبل و حین بارداری اجباری است.
- زندگی با PKU
افراد مبتلا با رعایت رژیم غذایی و پیگیری منظم میتوانند:
– زندگی سالم و طبیعی داشته باشند
– ورزش و تحصیل معمولی داشته باشند
– شغل عادی داشته باشند
– در صورت مدیریت صحیح، ازدواج و بارداری سالم داشته باشند
